Pesten op het werk | Kenniscentrum Pesten | Stop Pesten Nu

084-0035994

Foutmelding

You may not view this site from your current location.

Werkgevers → Per functionaris | Kenniscentrum Pesten

Pesten op het werk kan op verschillende manieren: kleinerende opmerkingen, constante kritiek, intimidatie, flauwe grappen en roddelen. Maar ook fysiek geweld en isolatie van werknemers. 

Sabine Uitslag

Pesten gebeurt verbaal, non-verbaal en fysiek, openlijk en verborgen. Pesten valt onder de zogenoemde psychosociale arbeidsbelasting. Pesten kan leiden tot stress en ziekteverzuim en uiteindelijk tot langdurige uitval en mogelijk zelfs arbeidsongeschiktheid. Werknemers die worden gepest op het werk raken gedemotiveerd. Als zij uitvallen, is de stap terug naar werk extra moeilijk. Voor de werknemer is dat een hele vervelende situatie. En het kost u als werkgever veel geld.

Cijfers Pesten op het Werk, cijfers TNO

  • Op het Werk jaarlijks 500.000 werknemers slachtoffer van pesten op de werkvloer 1:8 (TNO)
  • Pesters & meelopers kosten werkgevers veel geld, leed & schade
  • 4 miljoen extra verzuimdagen p.j., totaal geschatte kosten 2,3 miljard euro
  • 900 miljoen p.j., 2,2 miljard euro p.j. psychosociale arbeidsbelasting (zoals loonkosten)
  • maatschappelijke kosten: ziekte, verzuimbegeleiding, hoger personeelsverloop, imagoschade

Een grapje op zijn tijd op het werk moet kunnen. Maar wanneer iemand structureel voor gek wordt gezet op de werkvloer, is het niet grappig meer. Plagen wordt dan pesten en dat kan leiden tot ernstige gezondheidsklachten bij het slachtoffer. Dit kan veroorzaakt worden door mensen binnen de organisatie (collega’s, leidinggevenden), maar ook door derden (klanten, cliënten, patiënten). Pesten op het werk is een serieus probleem. Meer dan een half miljoen mensen zeggen wel eens gepest te worden op het werk.

Pesten op het werk is geen klein probleem. Het kost de samenleving twee tot vier miljard euro per jaar. Dit zit in onder andere verzuimkosten, een lagere productiviteit en een hoger verloop onder medewerkers. De hele afdeling roddelt steeds over die ene collega, bij de lunch vraagt niemand hem mee. Dan zijn er nog de bestanden op zijn computer die opvallend vaak worden gemist en als iemand voor hem belt gaat het doorverbinden wel erg vaak mis. Als manager is het moeilijk te ontdekken of dit opzettelijk gebeurt en wie de schuldige is.

  • Een kwart van alle werkenden (26%) heeft wel eens te maken met treiteren, roddelen, uitlachen of ander vervelend gedrag op het werk.
  • Bijna 1 op de 5 stelt dat de sfeer op het werk slechter is door de crisis. 

Dit blijkt uit gepubliceerd onderzoek d.d. 10 september 2020 van het CNV, uitgevoerd door Maurice de Hond onder een representatieve groep van 2.500 werkenden.  

‘Schokkende cijfers. Een respons van 26% betekent dat 2,3 miljoen werkenden te maken heeft met pestgedrag. Daarnaast is voor meer dan 1,5 miljoen werkenden de sfeer op het werk verslechterd door de crisis. Een zeer onwenselijke situatie,’ aldus Piet Fortuin, CNV-voorzitter.  

Wat kunt u doen tegen pesten?

Als werkgever moet u beleid vaststellen om pesten op het werk tegen te gaan. Dat staat in de Arbowet. Doet u dat niet, dan kan de Nederlandse Arbeidsinspectie maatregelen nemen. Uiteindelijk kunt u zelfs hoge boetes krijgen.  Beleid tegen pesten ontwikkelt u op basis van de Risico-inventarisatie & -evaluatie (RI&E). Daarin beschrijft u in welke situaties pesten kan ontstaan. Maatregelen die noodzakelijk zijn:

  • Het inventariseren van de risico’s in uw organisatie.
  • Benoemen van een vertrouwenspersoon en klachtencommissie.
  • Voorlichting aan uw werknemers over pesten.
  • Waar nodig nader onderzoek laten uitvoeren, waarbij de anonimiteit gewaarborgd blijft.
  • Opstellen van een gedragscode en een klachtenprocedure.
  • Opvangen, begeleiden en bieden van nazorg aan slachtoffers van pesten.
  • Aanpakkers van de dader(s) van pesten.
  • Evalueren of de maatregelen het gewenste effect hebben.

► Navigeer snel naar de informatie, tools, adviezen, beleid en tips per functionaris:  

RTL Z - Pesten op de Werkvloer

Pesten op het werk is geen klein probleem. Het kost de samenleving twee tot vier miljard euro per jaar. Dit zit in onder andere verzuimkosten, een lagere productiviteit en een hoger verloop onder medewerkers. Pesten op het werk, komt het ook bij u voor, of valt het allemaal wel mee? Pestgedrag uit zich in sociale isolatie, agressief gedrag en roddelen en ook in organisatie: medewerkers zinloze taken laten doen of verkeerd beoordelen (lees meer over Pesten).

 

Algemene informatie over Pesten op het Werk

Wat is Pesten op het Werk | Behoud je werknemers: voorkom pesten | Collegialiteit zo blijf je een team in tijd van stress |Feiten en cijfers Pesten op het Werk | Herken jij Pesten op het werk? Doe de test | Maatregelen Pesten op de Werkvloer | Nederland is treiterland en nog 6 andere inzichten over pesten op het werk | Oorzaken Pesten op het werk (organisatie, dader, groep, slachtoffer) | Rollen bij pesten op het werk | Soorten pestkoppen op de werkvloer |  Tips Pesten op het werk | Voorlichting Workshop om pesten op het werk te herkennen (preventief) bewustwording | Vormen van Pesten op het werk | Wanneer Plagen pesten wordt en hoe je dat kunt voorkomen | Wat zegt de Wet over Pesten op de Werkvloer Zelfinspectie en RI&E Pesten op het Werk

 

Bekijk de korte film 'Geen Dienst' die wij samen met onze Ambassadeurs Joep Sertons en Sander Janson hebben gemaakt over Pesten op de Werkvloer.

Wat valt jou op in deze film?

Wat wordt verstaan onder pesten op het werk?

Pesten op het werk kan op verschillende manieren: kleinerende opmerkingen, constante kritiek, intimidatie, flauwe grappen en roddelen. Maar ook fysiek geweld en isolatie van werknemers. Pesten gebeurt verbaal, non-verbaal en fysiek, openlijk en verborgen.

Pesten valt onder de zogenoemde psychosociale arbeidsbelasting. Pesten kan leiden tot stress en ziekteverzuim en uiteindelijk tot langdurige uitval en mogelijk zelfs arbeidsongeschiktheid. Werknemers die worden gepest op het werk raken gedemotiveerd. Als zij uitvallen, is de stap terug naar werk extra moeilijk. Voor de werknemer is dat een hele vervelende situatie. En het kost u als werkgever veel geld.

Jouri Mulder

De pester maakt gebruik van (een combinatie van)

  • Woorden (verbaal) gesproken (face-to-face of per telefoon) geschreven (per brief, e-mail, sms, social media)
  • Gebaren, gezichtsuitdrukkingen (non-verbaal)
  • Direct lichamelijk contact (fysiek) 

Pestgedrag kan ... 

  • direct gericht zijn tegen de persoon (zoals steeds kleinerende en vernederende opmerkingen maken, voortdurend kritiek geven, fysiek aanvallen of bedreigen met geweld).
  • meer achter de rug om plaatsvinden (zoals iemand isoleren, buiten sluiten en negeren of roddelen, het verspreiden van kwaadaardige geruchten, leugens en valse beschuldigingen).

Voorbeelden pesten op het werk

  • Organisatorische maatregelen (zoals zinloze taken, opzettelijk verkeerde beoordeling vanuit management)
  • Sociale isolatie (zoals negeren, buitensluiten, niet groeten)
  • Inbreuk op privacy (zoals imiteren, belachelijk maken, grapjes over privéleven)
  • Agressief gedrag (zoals schreeuwen, vloeken, intimidatie, fysieke agressie)
  • Roddelen
  • Attitudes aanvallen 

Een samenspel van factoren (zowel organisatie- als persoonsfactoren) kan het risico op pesten op het werk vergroten

  • Risicofactoren van de pester: hierbij kun je denken aan het hebben van geringe sociale vaardigheden of het hebben van problemen in de privésfeer.
  • Risicofactoren van de gepeste: hierbij kun je denken aan een geringe eigenwaarde of niet voldoen aan de groepsnorm (zoals andere kleding, geslacht, etniciteit, intelligentie, prestatie).
  • Risicofactoren van de organisatie: hierbij kun je denken aan een sterk hiërarchische of competitieve organisatiecultuur, gebrekkige communicatie of een reorganisatie. Het gaat vooral om zaken die zorgen voor onduidelijkheid, onzekerheid, gevoelens van onrechtvaardigheid, ontevredenheid en frustratie. Belangrijke processen bij het ontstaan van pestgedrag zijn groepsvorming (en daarbij afwijking van de groepsnorm) en competitie om taken, functies, privileges, bijvoorbeeld door een reorganisatie. 

Pesten kan ernstige gevolgen hebben. Niet alleen voor de gepeste zelf maar ook voor de organisatie en maatschappij

De gepeste kan last krijgen van allerlei negatieve emoties zoals woede, angst en verdriet. Daarnaast kan de gepeste ook gezondheidsklachten ontwikkelen. De gepeste maakt zich zorgen en slaapt slecht. Fysieke klachten (zoals hoofdpijn, buikpijn en/of verhoogde bloeddruk) liggen op de loer, maar er is vooral ook een verhoogd risico op psychische klachten zoals depressieve klachten en burnoutklachten.

Pesten kan ook negatieve gevolgen hebben voor de omstanders zoals collega’s, familie en vrienden.

Daarnaast kan pesten ook allerlei gevolgen hebben voor de organisatie zoals verminderde productiviteit, meer verzuim en zelfs een verhoogde uitstroom van werknemers.

Dit laatste brengt juridische kosten (vertrekregelingen en outplacementtrajecten) maar ook kosten voor het aantrekken van vervangend personeel met zich mee.

 

Waarom pesten volwassenen eigenlijk?

'Veel daders hebben voordeel bij deze machtsdemonstratie. Het levert ze een betere werkplek op, of een betere baan, doordat het slachtoffer doet wat zij willen. Of ze hebben een vriendje dat kan doorstromen naar de afdeling, zodra iemand is weggepest. Als iemand zich niet wil aanpassen aan de normen of gezagsverhouding binnen een groep, is hij soms het slachtoffer van pestgedrag van een hele groep. Bijvoorbeeld als iemand zo ijverig werkt, dat de kans bestaat dat het management de productienorm opschroeft.' Hubert

Leidinggevende 

11% van de mensen die wordt gepest, durft niets te zeggen over het pesten uit angst de baan te verliezen. 15% stelt dat de werkgever/leidinggevende minder tegen pesten optreedt dan voor de coronacrisis. 13% wordt overigens gepest door de leidinggevende zelf. ‘We snappen dat veel organisaties het water aan de lippen staat door de crisis. En de werkdruk in veel organisaties hoog is. Het is echter nooit reden om dit soort gedrag te tolereren,’ stelt Fortuin.  

Vooral in de zorg is een goede sfeer vaak ver te zoeken. Een kwart van het zorgpersoneel stelt dat de sfeer op het werk slechter is dan voor de crisis. 1 op de 3 zorgmedewerkers heeft te maken gehad met treiteren of ander vervelend gedrag. Verziekte werksfeer: ‘Zorgpersoneel is iedere keer de gebeten hond. Al maandenlang stellen ze hun leven in de waagschaal om Nederland door de crisis te helpen. Ze hebben daar bovenop nu dus te maken met een verziekte werksfeer. Ongehoord. 13% van de zorgmedewerkers geeft aan dat de werkgever niet optreedt tegen pesten. We vragen alle werkgevers in de zorg om hier paal en perk aan te stellen.’   

Overheid en ICT

Ambtenaren die bij de landelijke overheid werken (32%) en mensen in de ICT-sector (34%) krijgen ook bovengemiddeld vaak te maken met pestgedrag. De landelijke overheid schiet er ook op een andere manier slecht uit: maar liefst een kwart stelt dat hun werkgever niet optreedt tegen het pesten. ‘Zelfs in deze tijden van thuiswerken gaat het pesten gewoon door,’ aldus Fortuin. ‘We roepen ook deze werkgevers op om hard op te treden tegen ongewenst gedrag.

* Cijfers afkomstig uit de onderzoek van Maurice de Hond in opdracht van CNV september 2020

Pesten op het werk, pesten onder volwassenen, het gebeurt. Je zou het niet verwachten, maar ruim een kwart van de mensen in Nederland is weleens gepest door collega’s. Dat is 7,8%, ruim een half miljoen werknemers. Daarvan wordt 1,2% structureel gepest, ruim 80.000 werknemers. Van de werknemers heeft 40% weleens meegemaakt dat een collega werd gepest en onder leidinggevenden is dit zelfs 50%. Terwijl een goede aanpak van pesterijen een bedrijf heel veel kan opleveren. Het gepest op de werkvloer leidt tot ongeveer vier miljoen extra verzuimdagen per jaar. Een pestgeval kost een werkgever jaarlijks zo'n 45.000 euro per geval berekende psycholoog en pest-specialist Bob van der Meer. In totaal heeft 1 op de 6 werknemers last van ongewenste omgangsvormen zoals pesten, discriminatie en seksuele intimidatie op het werk. Bij ruim 1 op de 3 personen van deze groep werknemers leidt dit tot burn-out klachten. Dat betekent vaak extra verzuim, een slechte sfeer op het werk en verminderde betrokkenheid van werknemers. 

* Cijfers afkomstig uit de TNO Monitor Arbeid 2015

Financiële gevolgen van pesten voor bedrijven groot

Pesten gebeurt overal. Grootschalig onderzoek van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid uit 2000 laat zien dat 23 procent van de werknemers wel eens is gepest op de werkvloer. Bij 16 procent van hen kwamen de treiterijen ook in hun huidige baan voor. Pesten, in psychologenjargon 'mobbing', gebeurt niet alleen door collega's onderling. In 45 procent van de gevallen is de leidinggevende de schuldige, vermoedelijk om zich populair te maken bij zijn ondergeschikten.

Als manager is het belangrijk de financiële gevolgen van getreiter op het werk niet te onderschatten. Het aantal medewerkers dat zich ziek meldt, of minder presteert in hun werk is groot. Sommige slachtoffers besluiten uiteindelijk zelfs ontslag te nemen. Al met al kost dit het bedrijfsleven jaarlijks 2.3 miljard euro, schat psychologe Adriënne Hubert van adviesbureau Hubert Consult, op basis van internationaal onderzoek. Per werknemer is dat tussen de 13- en 45.500 duizend euro.

 

Laat pesterijen niet uit de hand lopen

Het is dus belangrijk dat je als werkgever zorgt voor een antipestbeleid. Sinds de wijziging van de Arbowet in 1994 is het voor werkgevers overigens al verplicht hun werknemers te beschermen tegen vervelende omstandigheden op het werk, zoals seksuele intimidatie, agressie en pesten. De moeilijkheid is echter, dat veel gesar in het geniep gebeurt. Bovendien gaat niemand na een paar pesterijtjes klagen bij zijn baas. Is het gesar eenmaal uitgegroeid tot een serieus probleem, dan kan het te laat zijn om in te grijpen. 'Een slachtoffer kan de strijd met de dader in een formele klachtenprocedure misschien wel winnen, maar voelt zich ook daarna niet meer prettig op zijn werk', aldus Hubert.

Managers doen nog wel eens lacherig over pestsituaties, zegt Hubert. Sommige opmerkingen lijken echter onschuldig, maar zijn voor degene die steeds het mikpunt is, erg kwetsend. Hubert: 'Ik merk dat managers veel vooroordelen hebben en er snel vanuit gaan dat de schuld bij het slachtoffer ligt. Door dat excuus om er niets tegen te doen verschuiven de normen steeds verder.' Leidinggevenden moeten pesterijen al in een vroeg stadium ondervangen. De pedagoog Van der Meer noemt een aantal symptomen waaraan slachtoffers van serieuze treiterij te herkennen zijn: steeds vaker ziekmelden, achterblijvende prestaties en een negatieve houding tijdens functioneringsgesprekken. Natuurlijk kunnen die symptomen ook op andere problemen wijzen. 'Praat er gewoon over en vraag de medewerkers rechtstreeks of er binnen het bedrijf wordt gepest', adviseert hij.

 

Als manager mag je pestgedrag niet tolereren

Wordt er gepest, dan moet een manager beginnen heldere normen te stellen, zegt Hubert. 'Duidelijk laten merken dat hij het gedrag niet tolereert, helpt al veel.' FNV-er Jan van de Straten geeft aanvullende tips: 'Zorg voor een open cultuur op de werkvloer, zodat problemen makkelijk worden besproken. Geef zelf het goede voorbeeld en maak geen flauwe grappen.' Een goed middel is het aanstellen van een vertrouwenspersoon, aan wie het slachtoffer problemen kan rapporteren.

Steeds meer bedrijven doen iets tegen pesten, blijkt uit het onderzoek van Sociale Zaken. In 1995 was het percentage bedrijven met een antipestbeleid nog verwaarloosbaar, nu is dat 38 procent. Een probleem blijft echter dat er geen goed registratiesysteem van incidenten is. Dat maakt het voor werkgevers moeilijk om de kosten van maatregelen af te wegen tegen de kosten van pesten. Papieren beleid wordt daardoor in de praktijk niet altijd zo uitgevoerd als het zou moeten.

 

Tips: Hoe voorkom je pestgedrag in jouw organisatie?

  • Grijp tijdig in. Geeft duidelijk aan dat in jouw bedrijf pesten niet wordt getolereerd.
  • Stel een gedragscode op, met basisregels hoe de werknemers met elkaar om horen te gaan. Omschrijf een klachtenprocedure en stel een vertrouwenspersoon aan.
  • Houd een voorlichtingscampagne over pesten. Dit maakt het bespreekbaar en maakt alle werknemers bewust van de ernst van het probleem.
  • Volg, samen met collega-leidinggevenden, een training over het signaleren van pesten. Zo kun je problemen eerder onderkennen.
  • Zorg voor een prettige, open sfeer, zodat je werknemers op tijd bij je komen met problemen.
  • Hoe grijp je in als er al wordt gepest?
  • Ga een gesprek aan met alle betrokkenen. Geef aan dat vanaf dat moment pestgedrag niet meer wordt getolereerd.
  • Het kan een oplossing zijn om de afdeling anders in te richten: haal het groepje pesters uit elkaar, of geef het slachtoffer een andere plek.
  • Ga na of er zaken spelen binnen de organisatie, die onrust veroorzaken (fusies, overnames). Een open communicatie voorkomt groepsgedrag en kan ervoor zorgen dat er minder wordt gepest.
  • Zorg ervoor dat werknemers meer taken zelfstandig kunnen uitvoeren. Dit vergroot de eigen verantwoordelijkheid van werknemers, zodat zij zich minder kunnen verschuilen achter de groep.
  • Verminder de werkdruk, zodat er minder stress is tijdens het werk.
  • Ga niet in discussie over het waarom van pesten. Dan wordt de schuld bij het slachtoffer gelegd. Pesten mag niet, ongeacht de oorzaak.
  • Geef de dader een andere plek of functie. Let op dat dit geen promotie is. Dan wordt pesten alleen maar beloond. Voorkom dat de treiteraar een nieuw slachtoffer zoekt

In 2018 werden in de industriële sector de meeste werknemers gepest door hun leidinggevende of een collega (11,7%). In alle andere sectoren lag dit percentage tussen de 5,6% en 9,7%. Pesten door klanten kwam het meest voor in de vervoer- en transportsector (8,8%). In de landbouwsector was het percentage werknemers dat door klanten wordt gepest het laagst (1,6%) (NEA 2018).

 

Psychosociale belasting per sector

 

Psychosociale arbeidsbelasting

De meeste mensen brengen een groot deel van hun tijd op hun werk door. De omgang met collega’s en cliënten kan veel invloed hebben op hoe iemand zich voelt, zeker als er sprake is van pesterijen, geweld, discriminatie of seksuele intimidatie. Dit kan ingrijpende gevolgen hebben in de vorm van ernstige lichamelijke- en psychische klachten. Daarnaast kan een hoge werkdruk ook een bron van stress vormen. Als een werknemer echter de ruimte heeft om werkzaamheden naar eigen inzicht in te richten (hoge mate van autonomie), dan hoeft een hoge werkdruk niet te leiden tot lichamelijke en psychische klachten

 

Welke werknemers zijn makkelijk doelwit?

Het meest kwetsbaar zijn werknemers die buiten een verder homogene groep vallen. Niet roken terwijl de rest wel rookt, homoseksueel zijn of als enige vrouw tussen veel mannen werken geven iemand een uitzonderingspositie. Wie kwaad wil, maakt hier misbruik van. Ook zijn slachtoffers vaak intelligenter dan de rest. Dat maakt hen een concurrent voor promotie en dus een doelwit. Het is voor degenen die worden gepest moeilijk zich in hun eentje tegen de treiteraars te verdedigen. Ingrijpen van een leidinggevende is dan ook hard nodig.

 

Werknemers vaker gepest door collega's dan door klanten

In 2018 gaf 8% van de werknemers aan in de afgelopen 12 maanden gepest te zijn door hun leidinggevende of collega’s. De meeste werknemers werden een enkele keer gepest (6,6%). In 0,44% van de gevallen werden werknemers ‘zeer vaak’ gepest. Daarnaast gaf 5,8% van de werknemers aan gepest te zijn door klanten in de afgelopen 12 maanden. Ook het pesten door klanten gebeurde meestal een enkele keer (5,0%). Slechts in 0,19% van de gevallen gebeurde dit ‘zeer vaak’  (NEA 2018).

Pesten | Kenniscentrum Stop Pesten Nu

Definitie pestenCesar Zuiderwijk zegt: Ik STOP pesten nu!

Een vaak gebruikte definitie van pesten komt van Dan Olweus (1993, o.a. in Veenstra, 2005): ‘Iemand wordt gepest wanneer hij of zij herhaaldelijk en langdurig wordt blootgesteld aan negatieve handelingen door één of meer personen’. Deze definitie is door verschillende bronnen aangevuld met de volgende criteria:

  • er is sprake van een negatieve bedoeling;
  • de negatieve handelingen zijn structureel en tegen dezelfde persoon gericht;
  • er is sprake van machtsongelijkheid. Pesters staan hoger in de sociale groepshiërarchie en/of hebben meer medestanders dan de gepeste.

 

Pesten creëert een onveilige sfeer in de groep (organisatie, vereniging, school, klas, team of afdeling), die het werk-, leer- & sportklimaat op een negatieve wijze aantast.

 
  • Sociaal isoleren: steeds dezelfde persoon negeren in gesprekken en niet meevragen voor de lunch.
  • Bespotten: constant grappen maken vanwege iemands uiterlijk, gedrag of privésituatie.
  • Roddelen: van één persoon alleen de negatieve kanten belichten.
  • Dreigen: iemand dreigen met het doorbrieven van zijn fouten aan de manager.
  • Lichamelijk geweld: iemand een duwtje geven of opsluiten. Sommige slachtoffers worden letterlijk in elkaar geslagen.
  • Seksuele intimidatie: intimiderende opmerkingen maken of iemand ongewenst aanraken.

Kenniscentrum Pesten & Online Pesten 

Hoofddoel

Het ontwikkelen, samenbrengen en delen van kennis over pesten en online pesten (nationaal & internationaal) van 0-100 jaar voor een sociaal veilige omgeving voor ieder mens.

Een veilige omgeving leidt tot een beter leer-, werk- en sportklimaat en biedt weinig tot geen ruimte voor ongewenst gedrag. Wij spreken van een sociaal veilige omgeving als de sociale, psychische en fysieke veiligheid niet door handelingen van anderen wordt aangetast.  

Wij richten ons met name op de volgende doelgroepen:

Werkgevers | Werknemers | Scholen | Sport | Kinderen & Jongeren | Ouders & Opvoeders  | Bejaardentehuizen 

Wij bieden niet alleen tips & adviezen tegen pesten en online pesten maar ook informatie, zoals: Beleidsinstrumenten, Factsheets, Wegwijzers, Cijfers & Feiten, Richtlijnen, Wet- en regelgevingen, Handreikingen, Protocollen, Wetenschappelijke Onderzoeken en Lesmaterialen.

Subdoel

Zoveel mogelijk mensen voorzien van juiste, tijdige, heldere en relevante inzichten, tips, tools & adviezen om pesten zelf  aan te pakken (in de eigen omgeving) om te komen tot een sociaal veilige werk-, leer- en sportomgeving.

 

Navigeer snel naar 

► Kenniscentrum Online pesten (cyberpesten) 

► Kenniscentrum Pesten